Chính phủ tự sửa luật không cần Quốc hội: Tùy tiện hay tham nhũng chính sách?

Tại phiên họp ngày 2/10/2026, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã cho ý kiến về dự án Luật Ban hành Văn bản Quy phạm Pháp luật sửa đổi, dự kiến sẽ trình Quốc hội tại kỳ họp khai mạc giữa tháng 10/2026.

Điểm đáng chú ý, trong dự thảo lần này là đề xuất cho phép Chính phủ ban hành Nghị định để tạm thời điều chỉnh hoặc sửa đổi các quy định của Luật trong hai trường hợp.

Theo đó, khi xuất hiện các tình huống khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp ngay, hoặc để xử lý nhanh các vấn đề mang tính kỹ thuật phát sinh từ thực tiễn.

Theo giới chuyên gia, xét từ góc độ quản lý nhà nước, mong muốn của Chính phủ hoàn toàn dễ hiểu.

Đặc biệt, trong bối cảnh địa chính trị thế giới đầy biến động với thiên tai, và khủng hoảng kinh tế toàn cầu, quy trình lập pháp của Quốc hội, dù đã áp dụng thủ tục rút gọn song đôi khi vẫn tạo ra độ trễ nhất định.

Việc Chính phủ thiếu đi một công cụ phản ứng nhanh có thể làm giảm hiệu quả điều hành kinh tế – xã hội của bộ máy hành pháp.

Khi thực tiễn phát sinh những tình huống bất khả kháng, độ trễ chính sách dù chỉ kéo dài trong một thời gian rất ngắn cũng có thể gây ra những thiệt hại không nhỏ cho nền kinh tế.

Tuy nhiên, đề xuất này ngay lập tức dấy lên những lo ngại sâu sắc về mặt nguyên tắc pháp lý và cơ chế phân chia quyền lực của bộ máy nhà nước.

Bởi lý do, trong hệ thống pháp luật của bất kỳ nhà nước pháp quyền nào, Hiến pháp giữ vị trí tối cao, tiếp theo là Luật do Quốc hội ban hành, và cuối cùng mới đến các văn bản dưới luật như Nghị định hay Thông tư…

Nguyên tắc thứ bậc này quy định rõ văn bản cấp dưới sinh ra là để cụ thể hóa và thi hành văn bản cấp trên, và tuyệt đối không thể có chiều ngược lại.

Vẫn theo giới chuyên gia, nếu chấp nhận tiền lệ Nghị định sửa Luật vì lý do cấp bách, ranh giới giữa các cấp văn bản sẽ bị xóa mờ, mở đường cho những ngoại lệ nguy hiểm khác trong tương lai.

Hơn nữa, bên cạnh nguy cơ phá vỡ hệ thống pháp luật, khái niệm “cấp bách” hay “ các vấn đề kỹ thuật” trong dự thảo hiện vẫn chưa có bộ tiêu chí định lượng khắt khe.

Việc thiếu một chuẩn mực rõ ràng rất dễ dẫn đến tình trạng lạm dụng cơ chế khẩn cấp để “lách” qua các quy trình thẩm định của Quốc hội hay lấy ý kiến của nhân dân.

Trong công tác điều hành, áp lực hoàn thành nhiệm vụ hoặc những vướng mắc phát sinh trong vấn đề quản lý dễ khiến các bộ, ngành luôn coi vấn đề của mình là tình huống “cấp bách”.

Khi đó, cơ chế khẩn cấp thay vì chỉ là công cụ dự phòng đặc biệt sẽ nguy cơ trở thành một “lối đi tắt” quen thuộc để vượt qua cửa hẹp của Cơ quan Lập pháp.

Để từ đó, hệ lụy pháp lý đối với xã hội cũng là bài toán cực kỳ khó giải. Giả sử một Nghị định được coi là “cấp bách” được ban hành và có hiệu lực thi hành ngay lập tức, làm thay đổi các quy định về các vấn đề liên quan khác.

Khi ấy, các doanh nghiệp và người dân buộc phải điều chỉnh toàn bộ kế hoạch vận hành và thực hiện các giao dịch dựa trên văn bản mới đó.

Nếu vài tháng sau, khi Quốc hội nhóm họp và bác bỏ Nghị định này hoặc yêu cầu chỉnh sửa lại, thì những tổn thất, các hợp đồng bị hủy bỏ hay chi phí phát sinh sẽ do ai phải gánh chịu?

Sự gián đoạn như vừa kể không chỉ gây thiệt hại trực tiếp cho các bên mà còn làm suy giảm đáng kể tính dự báo và sự ổn định của môi trường đầu tư.

Nguyên tắc cốt lõi của nhà nước pháp quyền là sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các nhánh quyền lực.

Khi Cơ quan Hành pháp được quyền tự ý “viết lại” quy định của Quốc hội, thì mỗi khi gặp vướng mắc, cơ chế kiểm soát quyền lực sẽ bị suy giảm hiệu lực trầm trọng.

Việc giữ vững sự tôn nghiêm của Hiến pháp và nguyên tắc thứ bậc pháp luật là nền tảng không thể đánh đổi cho bất kỳ sự linh hoạt ngắn hạn nào.